استفاده كرد ، و آن را به خود تطبيق داد ، لذا ابراهيم ع در حجت دوم ، اسم جلاله « اللَّه » را آورد ، تا از تطبيق سابق مصون بماند ، در سابق هم گفتيم كه نمرود در برابر حجت دوم ابراهيم ع جز تسليم چاره اى نيافت . * ( « وَاللَّه لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ » ) * . از ظاهر سياق كلام بر مىآيد كه اين جمله تعليل است براى جمله * ( « فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ » ) * ، و خداوند متعال مىخواهد بيان كند كه علت مبهوت شدن ، كفر او نبود ، بلكه اين بود كه خداى سبحان او را هدايت نكرد . و به عبارتى ديگر معنايش اين است كه خدا او را هدايت نكرد ، و اين باعث شد كه مبهوت شود ، و اگر هدايتش كرده بود در احتجاج بر ابراهيم ع غالب مىآمد اين است آن چيزى كه از سياق بر مىآيد ، نه اينكه خواسته باشد بفرمايد چون خدا هدايتش نكرده بود از اين جهت كافر شد ، براى اينكه عنايت در مقام متوجه به محاجه ابراهيم ع است ، نه به كفر نمرود ، و اين خود روشن است . از اينجا بر مىآيد كه در وصف « ظالمين » اشعارى است به عليت ، و اينكه اگر خدا ستمكاران را هدايت نمىكند ، به خاطر ستمكاريشان است ، و اين نكته ، منحصر در مورد اين آيه نيست ، بلكه در ساير موارد از كلام خداى تعالى نيز بر مىآيد كه ستمكارى هم ، علت محروميت از هدايت است ، از آن جمله مىفرمايد : « وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّه الْكَذِبَ ، وَهُوَ يُدْعى إِلَى الإِسْلامِ ، وَاللَّه لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ » . « 1 » و نيز مىفرمايد : « مَثَلُ الَّذِينَ حُمِّلُوا التَّوْراةَ ثُمَّ لَمْ يَحْمِلُوها كَمَثَلِ الْحِمارِ يَحْمِلُ أَسْفاراً ، بِئْسَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِ اللَّه وَاللَّه لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ » « 2 » و ظلم نيز نظير فسق است ، كه آن هم در آيه زير علت محروميت از هدايت معرفى شده است ، مىفرمايد : « فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّه قُلُوبَهُمْ ، وَاللَّه لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ » « 3 » .

--> ( 1 ) چه كسى ستمكارتر از كسى است كه به دروغ به خداوند افترا مىبندد ، با اينكه به اسلام دعوتش مىكنند ؟ و خداوند مردم ستمكار را هدايت نمىكند . « سوره صف آيه 7 » ( 2 ) مثل كسانى كه عالم به تورات هستند ، ولى به آن عمل نمىكنند مثل خرى است كه كتاب بارش كرده و صفت تكذيبگر آيات خدا بد صفتى است و خدا مردم ستمكار را هدايت نمىكند . « سوره جمعه آيه 5 » ( 3 ) آن گاه كه منحرف شدند خدا نيز دلهايشان را منحرف كرد و خدا مردم فاسق را هدايت نمىكند . « سوره صف آيه 5 »